Column #12 Marko Otten: Driejarige brugperiode goed voor hoogbegaafden
Onlangs maakte ik deel uit van een visitatieteam bij het Orion Lyceum in Breda, een relatief kleine school die op veel punten afwijkt van het gemiddelde. Neem de zogeheten Rembrandt-ateliers waarmee de collega’s daar in de onderbouw differentiatie en maatwerk realiseren. Een kleurindeling stelt de leerlingen in staat het niveau te bepalen waarop zij hun taken of projecten doen; geel (aandachtsgroep), groen (middengroep), blauw (kopgroep) en rood (begaafdheidsprofiel). Niet alledaags is ook dat leerlingen drie jaar lang in de gemengde brugklas zitten alvorens een keuze te maken hoe verder in klas 4. Voeg er een goed geoliede verbinding aan toe met de basisschool die als hofleverancier van leerlingen fungeert en voilà, je hebt een staaltje van funderend onderwijs zoals funderend onderwijs bedoeld is.
De hoogbegaafde kinderen hebben er op deze school duidelijk baat bij. Ik moest ineens denken aan de eeuwige discussies over de voors en tegens van de middenschool. Of van de basisvorming. Of inderdaad van die driejarige brugklas uit een omstreden nota van de Onderwijsraad. Volgens deze nota ‘Later Selecteren, Beter Differentiëren’ (15-04-2021) moet iedere leerling zich kunnen ontwikkelen naar zijn talenten; begaafde, vroegrijpe en snelle types evengoed als de minder vlotte, bijdehante of laatbloeiende kinderen.
Echter, ‘de combinatie van vroege selectie en externe differentiatie in het onderwijsstelsel is vooral het laatste decennium gaan knellen.’ Nieuwe wetgeving moet een traploze overgang van de basisschool naar een driejarige gemengde brugperiode mogelijk maken. Schooladvies en de eindtoets in groep 8 worden dan vervangen door een warme overdracht. In de driejarige brugklas verwachten de onderwijsraadsleden van docenten dat zij differentiëren en hun vak op verschillende cognitieve niveaus aanbieden. Maatwerk dus, groepsgewijs of individueel. Het rapport maakt veel werk van de zorg voor cognitief sterke leerlingen. Zij krijgen bij dit alles extra aandacht en dat dient in het basisonderwijs al te beginnen.
Nu treft het dat de Amerikaanse onderwijskundige Carol Ann Tomlinson – bekend van haar bestseller The differentiated Classroom (1999, herzien 2014) – het proces van differentiëren mooi heeft beschreven met de nodige aandacht voor ‘the gifted’, de begaafde leerlingen. Haar systematiek wordt dan ook hartelijk aanbevolen in het rapport van de onderwijsraad dat op die plek de gedaante aanneemt van een instructieboek.
Het gaat dan over differentiëren op inhoud, proces, product en leeromgeving; en over systemen, lokalen c.q. ateliers en (rand)voorwaarden. Natuurlijk spreekt de onderwijsraad ook over de bekende opties van verrijking, verbreding en versnelling als het om begaafde leerlingen gaat. Maar de raad wil de boel wel bij elkaar houden. De gemengde driejarige brugklas ziet zij als een remedie voor de almaar groter wordende kloof tussen gezinnen van theoretisch opgeleide en praktisch opgeleide ouders. ‘Onderwijs volgen in brede brugklassen bereidt de cognitief sterke leerlingen daarom beter voor op deelname aan de pluriforme samenleving. Een driejarige brugperiode helpt “bubbels” van cognitief sterke leerlingen te voorkomen of kan deze doorbreken.’
Wie zoiets opschrijft kan rekenen op weerstand en discussie vanuit diezelfde samenleving; hetgeen het Onderwijsraad-rapport meteen in de onderste bureaula deed belanden. De toenmalige minister Dennis Wiersma haastte zich te verklaren: ,,Ik deel de doelen van de Onderwijsraad om kansengelijkheid in het onderwijs te vergroten. Tegelijkertijd zet het voorstel het voortgezet onderwijs op zijn kop, zonder dat we duidelijk zicht hebben op de praktische en financiële consequenties van een dergelijke stelselwijziging.” (AD 10-3-23)
Toch hoorde ik een paar echo’s van het rapport toen ik het Orion Lyceum bezocht waar de driejarige brugklas inderdaad tot een hoge mate van differentiatie leidt en waar de hoogbegaafde kinderen het prima naar de zin hebben.
POINT: Cognitief talent bij minder bevoordeelde scholieren identificeren
Hoe kun je cognitief talent bij minder bevoordeelde middelbare scholieren identificeren? Op die vraag gaat Lineke van Tricht van Bureau Talent in deze #POINT-kennisclip in. Bekijk de kennisclip om ook meer te weten te komen over het project Creating Equal Opportunities at School (CEOS), dat als doel heeft bij te dragen aan gelijke kansen in het begaafdenonderwijs. Zo is middels dit project ontdekt dat lokale normen en non-verbale tests effectief kunnen zijn bij het identificeren van begaafde studenten.
Webinar subsidieronde 2023 regeling passend en dekkend aanbod
Maandag 18 september verzorgt het kenniscentrum i.ov. het ministerie van OCW een webinar waarin de regeling wordt toegelicht. Ben je bezig om voor jouw organisatie de subsidieaanvraag in te vullen en heb je vragen? Dan kun je die tijdens het webinar stellen. Er zijn twee rondes van het zelfde webinar.
- 18-09-2023 om 11:00 uur: klik hier voor de link voor de Zoom-meeting
- 18-09-2023 om 16:00 uur: klik hier voor de link naar de Zoom-meeting
POINT breidt uit! Focus op taal, lezen en (cognitieve) talenten
Wil jij in jouw taal- en leeslessen meer aandacht voor (cognitieve) talenten? Wil je jouw onderwijs meer evidence informed inrichten? Wil je je onderzoekend vermogen vergroten en werken aan de onderzoekscultuur in je school? Wil je deel uitmaken van een inspirerend netwerk van onderwijsprofessionals in het VO en PO? Dan is POINT dé plek voor jou of jouw school!
POINT is een mooie manier om met verschillende partijen in het onderwijs samen te werken rondom onderzoek. POINT is al jaren actief in de regio’s Tilburg, Eindhoven en Den Bosch en richt zich daar op hoogbegaafdheid. Nu is er de kans om POINT (schooljaar 2024-2025) met een nieuwe focus te starten, namelijk met de focus taal, lezen en (cognitieve)talenten! Dit is jouw kans om deel uit te maken van een groeiend netwerk van gepassioneerde onderwijsprofessionals! Leraren, lerarenopleiders en wetenschappers werken hierin samen!
Interesse? Meld je dan nu via deze link https://lnkd.in/e4WEwhXt voor onze online voorlichtingsbijeenkomst op woensdag 27 september (15:30-17:00u). Tijdens deze sessie delen we graag meer informatie in het algemene deel van de sessie en beantwoorden we al jouw vragen.
18/9 Webinar IMAGE-deelstudie Interactieonderzoek
Wat werkt (niet) in de communicatie tussen leraren, ouders, en schoolleiders bij onderwijsinterventies voor leerlingen met kenmerken van begaafdheid? In het webinar op 18 september 2023 om 16.00 worden de eerste resultaten met u gedeeld.
De IMAGE-deelstudie ‘Interactieonderzoek’ focust op de impact van omgevings(f)actoren op onderwijsinterventies voor leerlingen met kenmerken van begaafdheid. Deze onderwijsinterventies zijn bedoeld om het passend onderwijs te bevorderen voor deze leerlingen.
In de deelstudie wordt de samenwerking en communicatie tussen schoolleiders, leraren en ouders in kaart gebracht. Hiervoor zijn bij deze drie groepen (schoolleiders, leraren, ouders) vragenlijsten en interviews afgenomen. Tijdens de interviews is bijvoorbeeld gevraagd hoe zij het contact met de andere personen ervaren. Tijdens dit webinar zullen de eerste resultaten van deze interviews besproken worden.
Nieuwsgierig?!
Klik hier om deel te kunnen nemen aan het webinar op maandag 18 september 2023 van 16.00 tot 16.45 uur.
Onderzoek: motivatie hb-leerlingen in het po
Zijn begaafde basisschoolleerlingen in reguliere klassen minder gemotiveerd voor school dan hun klasgenoten? Er wordt vaak aangenomen dat dit zo is, maar eerdere onderzoeksresultaten laten juist zien dat begaafde leerlingen vaak meer intrinsieke motivatie hebben dan andere leerlingen. Een recente studie vanuit POINT had tot doel hier meer duidelijkheid over te geven.
Aan het onderzoek deden 79 begaafde leerlingen (met een IQ > 120) en hun klasgenoten mee. Zij zaten in groep 5 t/m 8 van de basisschool. In het onderzoek werd niet alleen gekeken naar hun intrinsieke motivatie voor school, maar ook naar andere typen motivatie, waaronder extrinsieke motivatie en amotivatie (amotivatie houdt in dat leerlingen weinig gemotiveerd zijn voor hun schoolwerk).
De resultaten van dit onderzoek laten zien dat de meeste begaafde leerlingen en hun klasgenoten een vrij hoge kwaliteit van motivatie hebben. Beide groepen leerlingen rapporteren gemiddeld relatief veel intrinsieke motivatie en relatief weinig extrinsieke motivatie en amotivatie. Bij de eerste meting van het onderzoek was de motivatie van begaafde leerlingen nog wat gunstiger dan van hun klasgenoten, maar een jaar later was dit voordeel verdwenen. Richting het einde van de basisschool namen bij begaafde leerlingen de extrinsieke motivatie en amotivatie toe, terwijl dit niet zo was bij hun klasgenoten. Begaafde leerlingen lopen dus het risico om aan het einde van de basisschool minder gemotiveerd te raken. Het bieden van meer uitdaging en voldoende ondersteuning binnen de reguliere klas en het aansluiten bij de interesses zijn manieren die kunnen bijdragen aan het voorkomen van motivationele problemen bij begaafde basisschoolleerlingen.
Nieuwe regeling Begaafde leerlingen voor samenwerkingsverbanden
(Hoog)begaafde leerlingen profiteren niet altijd genoeg van het bestaande onderwijsaanbod. Daarom stmuleert de overheid samenwerkingsverbanden passend onderwijs (primair en voortgezet onderwijs) met subsidie om deze leerlingen extra ondersteuning te geven.
Deze ondersteuning kan bestaan uit nieuwe activiteiten, het aantrekken of ontwikkelen van meer expertise, maar ook uit het uitbouwen van bestaande arrangementen of voorzieningen. Het is belangrijk dat de kennis over (hoog)begaafdheid wordt vergroot en beter wordt verspreid, en dat het aanbod voor deze leerlingen wordt uitgebreid. Het is ook belangrijk dat de samenwerking tussen samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en scholen in het primair en voortgezet onderwijs en overige belangenpartijen in de regio wordt versterkt.
Er wordt extra aandacht gevraagd voor vroegtijdig signaleren, en een aanbod voor (zeer) hoogbegaafde leerlingen, en (hoog)begaafde leerlingen die niet naar school gaan of dreigen niet naar school te gaan.
De nieuwe regeling Begaafde leerlingen po en vo 2023-2025 biedt samenwerkingsverbanden 2 mogelijkheden:
- Subsidie voor de regeling Begaafde leerlingen po en vo 2023-2025
- Eenmalige subsidie in 2023 voor scholen die beschikken over een voltijd hoogbegaafdheidsvoorziening
Voor beide mogelijkheden kun je subsidie aanvragen van 4 juli tot en met 30 september 2023.
Lees alles over de regeling op de website van de overheid…
Publicatie Kenniscentrum hb over onderpresteren
Ongeveer iedere maand behandelt het Kenniscentrum Hoogbegaafdheid een nieuw thema, in de vorm van korte artikelen, verwijzingen naar verdiepende literatuur, praktijkvoorbeelden en inspirerende webinars. Het vierde thema: onderpresteren. Wat is dat precies, hoe kun je het herkennen, hoe kun je het voorkómen of verhelpen, waar moet je mee rekening houden en wat betekent dit voor de dagelijkse praktijk?
Vanuit het perspectief van de wetenschap, het perspectief van beleid en het perspectief van de praktijk wordt in deze brochure naar het thema gekeken.
Column #11 Marko Otten: Het Mooie Risico Van Inspiratie
Tassen aan de vlaggenstok! Het is weer zover. Zonder corona-vrijstellingen of dito verzachtende omstandigheden klinkt door de straten het slotakkoord voor blije leerlingen van de examentijd 2023. Je kunt vaststellen dat de geslaagden hun kwalificatie mooi hebben afgerond; of dat ook geldt voor hun socialisatie en personalisatie is nog maar de vraag. Gezien de druistige ontgroeningsrituelen die het land iedere herfst doen opschrikken, is dat bij een stevige minderheid zeker de vraag.
De bekende drieslag van professor Gert Biesta luidt inderdaad ‘kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming’. Er is veel voor te zeggen om de educatieve energie beter over deze drie ontwikkelingslijnen te spreiden dan we meestal doen. Met name in het VO is de aandacht vooral op kwalificerende factoren gericht: cijfers, rapporten, toetsen en presentaties. In het PO dreigt de balans ook door te slaan vanwege de hernieuwde ministeriële nadruk op de basisvaardigheden taal en rekenen.
Binnen de scholen van onze vereniging nodigt de BPS-gedragscode uit om maatwerk te maken van het cognitieve en kwalificerende traject maar ook van de persoonsontwikkeling en socialisatie van onze hb-leerlingen. We vinden het met name terug onder de codenummers 3 (de school ziet de hb-leerling en biedt maatwerk aan), 4 (de school onderhoudt de dialoog met leerlingen en hun ouders) en 5 (de school zorgt voor flexibiliteit).
De socialisatie proberen veel BP-scholen te bevorderen door enerzijds ‘gewoon’ te blijven mengen met leeftijds- en klasgenoten en anderzijds speciale ruimte te creëren voor peer group-contacten. In het VO bijvoorbeeld middels de bekende HB-Cafés. Toch blijft socialisatie zeker bij dubbel bijzondere leerlingen wel een uitdaging die in extremo de vorm kan aannemen van thuiszitten en leren op afstand.
Personalisatie, persoonsvorming, individuele vorming of hoe je het maar noemt, kan met name op grotere scholen in het gedrang komen. Toch is het idee van maatwerk ten nauwste met dit begrip verbonden. Met wat ruimere cognitieve en organisatorische kaders alleen vul je geen maatwerk in. Daar horen ook begrip, motivatie en inspiratie bij. En als docenten zelf gemotiveerd en geïnspireerd zijn, vormt dat het beste fundament voor dit mooie werk. Inspirerend maatwerk motiveert niet alleen, maar draagt ook bij aan de vorming en ontwikkeling van het kind. Het lijkt mij de moeite waard om eens met elkaar na te denken hoe wij de hb-leerlingen kunnen inspireren. Dan komt vanzelf de vraag op wat ons inspireert en wat ons nog meer kan inspireren. Als docent, als schoolteam, als vereniging.
Gert Biesta zelf extrapoleerde onlangs op een congres van VERUS, de vereniging voor bijzonder onderwijs, zijn verhalen over de drieslag en over ‘the beautiful risk of education’ naar het thema ‘inspiratie’. Ons streven moet zijn om de eigen inspiratiebronnen te koesteren en te verfrissen, en vervolgens je leerlingen op hun beurt ook weer inspiratie mee te geven. Ook de school moet in zijn ogen haar inspiratiebronnen blijven verzorgen. Dat kan bijvoorbeeld door de visie in te ruilen voor wat zij ten diepste ziet als haar opdracht; een opdracht die het schoolteam het beste jaarlijks opnieuw kan formuleren.
Talent: Autisme bij hoogbegaafde kinderen herkennen en begeleiden
Intelligente kinderen met autisme vertonen op het eerste gezicht soms hetzelfde gedrag als kinderen die ‘alleen maar’ hoogbegaafd zijn. Maar het autisme zit er wel degelijk; om dat te signaleren moet je kijken naar hoe ze denken. Dat is vaak heel anders dan wat je van hoogbegaafde kinderen gewend bent. De ondersteuning en de aanpak die ze nodig hebben is daarom ook anders.