Didactisch coachen: hoe je hb-leerlingen de juiste vragen stelt

Veel leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid denken snel, zijn creatief en hebben een sterke drang om te leren. Toch lopen ze soms vast: omdat ze niet weten hoe ze moeten leren, of omdat ze zich niet bewust zijn van hun eigen denkprocessen. Didactisch coachen biedt hier een oplossing. Janneke Berendsen – Hulshof is hoofddocent bij RITHA en trainer/docent bij CBO Talent Development.

“Didactisch coachen is een methodiek die leerlingen helpt om zelfregulerend te leren, om regie te nemen over hun eigen leerproces, gemotiveerd te blijven en bewust te reflecteren op hun ontwikkeling. De kern? Planmatig en doelgericht vragen stellen. Het gaat niet om het geven van antwoorden, maar om het activeren van de leerling. Door de juiste vragen te stellen, leren leerlingen te reflecteren op hun eigen leerproces, strategieën ontwikkelen om uitdagingen aan te pakken en om hun motivatie behouden, ook als het even tegenzit.

Coachen als grondhouding: geen aparte rol, maar onderdeel van je vakmanschap

Overigens zie ik coachen niet als een losstaande taak voor docenten. Het is ook geen vervanging voor lesgeven, maar een perspectief waarmee je al je rollen als docent verrijkt (zoals pedagoog en vakdidacticus).

Binnen sommige scholen leeft het idee: ‘We gaan niet meer lesgeven, we gaan coachen.’ Het mogelijke gevolg is dat leerlingen – en zeker leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid – merken dat er weinig vakinhoudelijke diepgang is. Cognitieve uitdaging, gegeven door bevlogen vakdocenten blijft essentieel. Pas als leerlingen écht aan het leren zijn, heeft coaching zin.

Het betekent dat je, terwijl je uitlegt, begeleidt of organiseert, steeds de vraag stelt: ‘Hoe kan ik deze leerling activeren om zelf na te denken over zijn leerproces?’ Dat doe je niet door ineens te stoppen met lesgeven, maar door vragen te stellen die aansluiten bij de vakinhoud en de beleving van de leerling.

Stel, je geeft een les wiskunde en een leerling snapt een som niet. In plaats van direct aanwijzingen te geven op weg naar het antwoord, kun je vragen welke stap een leerling wel snapt. Of wat een leerling zelf als volgende stap wil proberen. Zo blijf je lesgeven, maar doe je dat vanuit een coachend perspectief. De leerling leert niet alleen de stof, maar ook hoe hij de stof kan aanpakken.

De kracht van vragen stellen

Feedback geven is belangrijk, maar vragen stellen activeert. Het dwingt leerlingen om na te denken over hoe ze leren, in plaats van alleen wat ze leren. Er zijn drie categorieën vragen die hierbij helpen:

• Als eerste heb je de gesloten vragen. Bijvoorbeeld, wat is de hoofdstad van Frankrijk? Deze vragen gaan over feiten en zijn nuttig voor vakinhoud, maar ze stimuleren weinig reflectie.
• De tweede categorie zijn vragen over redeneringen gericht op inhoud en/of het proces. Deze vragen gaan over denkprocessen en helpen leerlingen om hun eigen aanpak te analyseren. Denk bijvoorbeeld aan: hoe ben je tot dit antwoord gekomen? Welke strategie heb je gebruikt bij deze opdracht? Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen deze twee concepten?
• En dan hebben we nog de derde categorie vragen over zelfregulatie en leerhouding. Wat doe je als je iets niet snapt? Hoe blijf je gemotiveerd als een opdracht saai lijkt? Wat heb je nodig om door te zetten als je vastloopt? Deze vragen gaan over emoties, motivatie en leerhouding. Ze zijn het meest persoonlijk en vereisen vertrouwen om te kunnen stellen. Categorie 2 vragen zijn heel goed in klassikaal verband te stellen, categorie 3 vragen zijn geschikter voor individuele gesprekken tijdens vaklessen en zeker ook tijdens mentoruren.

 

leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid: waarom didactisch coachen kan helpen

Leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid hebben vaak hoge verwachtingen van zichzelf en willen graag uitgedaagd worden. Ze denken vaak snel en intuïtief. Ze hebben echter niet altijd door hoe ze tot een antwoord komen. Als het leren moeilijker wordt – bijvoorbeeld in de bovenbouw – kunnen ze vastlopen, omdat ze nooit hebben geleerd om hun denkprocessen te vertragen en te analyseren.

Als je als docent alleen uitlegt, missen ze de kans om te reflecteren op hoe ze leren. Door coaching te integreren in je lessen, geef je hen gereedschappen om zelfstandig te werken. Niet alleen nu, maar ook in de toekomst.

Didactisch coachen helpt hen om bewust te worden van hun eigen leerstrategieën, om te gaan met frustratie als iets niet direct lukt en om zelfvertrouwen op te bouwen door inzicht in hun eigen kunnen.

Een voorbeeld, ik geef wel eens de groep opdracht om een huis van krantenpapier te bouw waarin het hele groepje moet passen. Leerlingen lopen tegen praktische uitdagingen aan. Ze moeten plannen, samenwerken en creatief denken. Ze vergeten ook zaken, ik heb wel eens gehad dat ze het huis had gebouwd, maar vergeten waren dat ze er allemaal in moesten kunnen. Als docent kun je dan veel vragen stellen gericht op de samenwerking, de uitvoering, de leerhouding en emoties die daarbij komen kijken. Deze vragen gaan niet over het eindresultaat, maar over het proces. Dat maakt ze ideaal om zelfregulerende vaardigheden te oefenen. En ik kan er ook mooi op teruggrijpen als leerlingen zelf met opdrachten bezig zijn.

Motivatie: uitdaging als sleutel

Didactisch coachen kan ook helpen om de motivatie te verhogen. Bij leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid is dat niet vanzelfsprekend. Sterker nog: als leerlingen niet worden uitgedaagd, verliezen ze vaak hun motivatie. Cognitieve uitdaging is daarom essentieel, maar wel met de juiste begeleiding.

Je kunt niet leren zwemmen op het droge. Als leerlingen niet in de zone van naaste ontwikkeling komen – waar ze écht tot leren komen – ontbreekt de motivatie om te leren hoe ze moeten leren. Bied daarom echte uitdaging, opdrachten die niet direct duidelijk zijn, maar wel haalbaar. Bijvoorbeeld open vraagstukken zonder éénduidig antwoord of taken die fouten maken toestaan (zodat je daarover vragen kunt stellen). Focus daarbij op groei, niet op prestatie. Met de vragen die je stelt wil je een focusverandering: van ‘Ik moet het goed doen’ naar ‘Ik mag leren en groeien’.

Motivatie is dus het resultaat van uitdagend en betekenisvol onderwijs in combinatie met didactisch coachen. Uitdagen, observeren en vragen stellen.

Lichaamstaal als kompas

Didactisch coachen draait niet alleen om de woorden die een leerling gebruikt, maar ook om wat hij niet zegt. Lichaamstaal observeren is een cruciaal onderdeel van didactisch coaching. Het gaat niet om het ‘ontmaskeren’ van leerlingen, maar om beter aan te sluiten bij wat ze écht nodig hebben. Soms hebben ze gewoon even tijd nodig. Of een andere vraag. Of het gevoel dat iemand écht naar ze kijkt, niet alleen naar hun antwoorden.

Let bijvoorbeeld op congruentie. Stemt het antwoord van de leerling overeen met zijn houding? Een leerling die zegt ‘Ik snap het’ maar intussen zijn wenkbrauwen fronst, heeft misschien juist hulp nodig. Vraag door: ‘Je klinkt zeker, maar ik zie je aarzelen. Wat speelt er?’

Het is ook fijn om signalen van vermijding te herkennen. Sommige leerlingen duiken weg achter een ‘Weet ik niet’ om druk te ontwijken. Je kunt ze dan even de ruimte te geven en er later op terug komen. Of juist een vraag stellen: ‘Wat zou je als eerste willen weten om hiermee verder te komen?’

Als je merkt dat een leerling gespannen is, kun je dat benoemen zonder te oordelen. ‘Ik zie dat je heel stil bent vandaag. Klopt het dat je ergens mee zit?’. Of: ‘Je lijkt gefrustreerd. Wil je erover praten?’

Leren leren als levensvaardigheid

Didactisch coachen is geen trucje, maar een perspectief van waaruit je het lesgeven vorm geeft. Door bewust te oefenen met reflectie, krijgen leerlingen zicht op strategieën, leerhouding en motivatie waardoor ze vaardigheden ontwikkelen die ze hun hele leven kunnen gebruiken.”

Meer weten?

• Voerman, L., & Faber, F. (2016). Didactisch Coachen I. Hoge verwachtingen concreet maken met behulp van feedback, vragen en aanwijzingen. De Weijer Uitgeverij.
• Voerman, L., & Faber, F. (2020). Didactisch coachen II. Verdieping en implementatie. De Weijer Uitgeverij.
• Vansteenkiste, M., & Soenens, B. (2025). Het ABC van motivatie in onderwijs. Lannoo Campus.

 

Contact

Janneke Berendsen – Hulshof , janneke.berendsen-hulshof@ru.nl